महिला आर्थिक सशक्तीकरणासाठी बचत गटाची गरज

 846 views

महिला आर्थिक सशक्तीकरणासाठी बचत गटाची गरज  

https://www.agrimoderntech.in/2020/04/self-help-group-needed-for-womens.html

लेखक : प्रा. गोविंद श्री. अंकुश, सहयोगी प्राध्यापक, आदित्य कृषी महाविद्यालय बीड.
           

शब्दांकन: किशोर ससाने, लातूर

                  
पूर्वी महिलांना चूल आणि मूल यामध्‍ये गुरफटून रहावे लागत असे. मात्रा आता महिला एकत्रित येऊन, बचत गटाची स्‍थापना करुन त्‍यामधून एखाद्या उद्योगाची उभारणी करून स्‍वयंरोजगाराची निर्मिती करीत आहेत. त्‍यातून स्‍वतः व कुटुंबाचे आर्थिक सशक्‍तीकरण होण्‍यास मदत मिळत आहे. त्‍यामुळे या माध्‍यमातून महिलांना रोजगाराच्‍या प्रवाहात आणून त्‍यांचे आर्थिक सशक्‍तीकरण व्‍हावे या उद्देशाने स्‍वयंसहाय्यता बचत गटाची निर्मिती करण्‍यात आलेली आहे.  
बचतगट हा एक सामाजिक-आर्थिक उपक्रम आहे. ही प्रक्रिया संघटितपणे एकमेकांना समजून घेत होत असल्याने या रचनेला स्वयंसाहाय्य गट असेही संबोधले जाते. गटाला काहीतरी विशिष्ट नाव ठेवले जाते, उदा.जागृती बचत गट, अस्मिता बचत गट इ. बचत गट म्हणजे ठराविक काळाने बचत जमा करण्याच्या निमित्ताने एकत्र येणारा गट होय. आपल्या देशात बचतगट झपाट्याने वाढत आहेत. विशेषत: ग्रामीण भारतात हे फार चांगले कार्य करते, अर्थव्यवस्था आणि समाज यावर चांगला परिणाम होत आहे. बचतगटाच्या मदतीने बऱ्याच गरीब स्त्रिया उपलब्ध स्थानिक स्त्रोतांसह, त्यांचे कौशल्य आणि ज्ञानाने स्वयंरोजगार निर्माण करून स्‍वावलंबी  झालेल्‍या आहेत. आजच्या दिवसाची बचत गट ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात. बचत गट केवळ महिला सबलीकरणच नव्हे तर महिलांच्या गुंतवणूकी, उत्पादन आणि विपणन प्रयत्नांच्या बाबतीतही आहे.
महिला सशक्तीकरण म्हणजे काय?                           
स्त्री सक्षमीकरण म्हणजे स्त्रीच्या अंगी निर्णय घेण्याची, निर्णय करण्याची, संघटित करण्याची, समता व मतप्रदर्शन करणे, कृतिशील कार्यक्रम घडवून आणणे, लोकसंपर्क, जनसंपर्क, संस्था संपर्क, आर्थिक व्यवहार इत्यादी करण्याची क्षमता व आवड निर्माण होणे त्यास महिला सशक्तीकरण म्हणतात.
महिला बचत गट म्हणजे काय?                             
एकाच वाडीवस्‍तीतील, एकाच सामाजिक, आर्थिक स्‍तरामधील, समविचारी, समान गरजा असणाऱ्या 10 ते 20 महिलांच्‍या संघटनेस महिला बचत गट असे म्‍हणतात.
A Self Help Group is a Voluntary Association of Homogeneous set of people, either working together or living in the neighborhood, engaged in similar of activity, working with or without registration for the common good of their members.” 
स्वप्न माझे इवलेसे, दोन्ही बाहूं सामावते,
देऊन उभारी आत्मीयतेला, दहाही दिशांत कीर्ती गाजवते,
मिळून साथ एकमेकांची, झेप माझी उभारते,
उद्योगसेतू बांधताना, बचत गटाची मैत्री माझी वाढवते!….
महिला आर्थिक सशक्तीकरणासाठी बचत गटाची गरज   
ग्रामीण भागातील महिलांचे कौटुंबिक, सामाजिक, आर्थिक, सांस्‍कृतिक व शैक्षणिक विकासाच्‍या दृष्‍टीने स्‍वयंसहाय्यता बचत गट महत्‍त्‍वाची भूमिका बजावत आहे. त्यामुळे महिलांचा सर्वांगीण विकास तसेच महिला आर्थिक सशक्तीकरण होण्यासाठी बचत गटाची नितांत गरज आहे. 
·        महिलांचे आर्थिक, सामाजिक व मानसिक सबलीकरण करणे.
·        महिलांचा कौटुंबिक दर्जा वाढविणे व दबावगट निर्माण करणे.
·        आर्थिकदृष्‍ट्या घटकांना सावकाराच्‍या पाशातून मुक्‍त करणे.
·        महिलांना संघटित करुन स्‍व अस्तित्‍वाची जाणीव करुन देणे.
·        महिलांमध्‍ये आत्‍म सम्‍मान व आदर निर्माण करणे.
·        महिलांना काटकसर, बचतीची सवय लावून त्‍यांच्‍यात नेतृत्‍व गुण विकसित करणे. 
·        ग्रामीण भागातील दुर्बल महिलांना बचतीस प्रवृत्त करणे.
·        स्‍वयंसहाय्यता गटामार्फत सामाजिक उपक्रम राबविणे.
·        महिलांच्‍या ज्ञान कक्षा रूंदावणे.
·        स्‍वयंरोजगार निर्मितीसाठी स्‍वयंसहाय्यता गटाद्वारे प्रशिक्षण देऊन उद्योजकता वाढविणे.
·        स्‍वयंसहाय्यता समुहाद्वारे वित्‍तीय संस्‍थांकडून पतविस्‍तार करुन पतशक्‍ती वृध्‍दींगत करकणे.
·        महिलांना एकमेकांशी मुक्‍त संवाद करण्‍यासाठी, विचारांची व अनुभवांची देवाण-घेवाण करण्‍यासाठी हक्‍काचे व्‍यासपीठ म्‍हणून स्‍वयंसहाय्यता गटाची आवश्‍यकता आहे.
·        स्‍वयंसहाय्यता गटाची स्‍वावलंबन, मानसिक व वैचारिक, आर्थिक उन्‍नतीचे आणि सामाजिक प्रगतीचे उत्तम माध्‍यम म्‍हणून आवश्‍यकता आहे.
·        स्‍वयंसहाय्यता गटामुळे सदस्‍य, पर्यायाने कुटुंब, गाव, राज्‍य व देशाचे उत्‍पन्‍न वाढवून सर्वांगीण विकास साध्‍य करणे.  
बचत गटाची वैशिष्‍ट्ये
महिला आर्थिक सशक्तीकरणासाठी बचत गटाची गरज. कारण महिलांचा  विकास झाला तर सर्व कुटुंबाचा विकास होईल या उक्तीप्रमाणे महिलांना आर्थिक सक्षम करून त्यांना सशक्तीकरणाच्या प्रवाहात आणणे गरजेचे आहे.
1) सामाजिक वैशिष्‍ट्ये                             
महिला आर्थिक सक्षम व सशक्तीकरणासाठी महिला बचत गटाची गरज सर्वात जास्त ग्रामीण भागात आहे. कारण या ठिकाणी शाश्वत रोजगार करण्याचे कोणतेही साधन उपलब्ध नसते. त्यामुळे महिलांचा विकास होत नाही. कौटुंबिक दारिद्रय, शिक्षणाचा अभाव, धाडस नसणे, प्रशिक्षणाचा अभाव या सारख्या बाबीं समोर असल्यामुळे महिलांना सक्षम होता येत नाही.  
·        गटात सर्वांना बरोबर घेऊन काम केले जाते. 
·        सर्व महिला समानता या तत्‍त्‍वाचे पालन करतात. 
·     सभासदांमध्‍ये आस्‍था, आदर व आपुलकी निर्माण होऊन एकात्‍मतेची भावना वाढीस लागते. 
·        स्‍वयंसहाय्यता गटामुळे महिलांची स्‍वशक्‍ती  व समूहशक्‍ती प्रबळ बनते. 
·        स्‍वयंसहाय्यता गटात निर्णय व कृती सामुदायिकरीत्‍या होत असते. 
·        महिलांना त्‍यांच्‍या कलागुणांना वाव देणारे हक्‍काचे असे व्‍यासपीठ आहे. 
·        सभासदांचा एकमेकांवरील विश्‍वास वृध्‍दींगत करुन एकजूट निर्माण करणे. 
·        समाज व देशामध्‍ये फार मोठे परिवर्तन होऊ शकते. 
·        स्‍वयंसहाय्यता गटामुळे नितीमूल्‍ये जोपासली जातात.
2) आर्थिक वैशिष्‍ट्ये
ग्रामीण भागातील महिलांचा आर्थिक स्तर खूपच कमी असल्यामुळे त्यांचा विकास झालेला नाही. अशा परिस्थितीत महिला आर्थिक सक्षम व सशक्तीकरणासाठी महिला बचत गटाची गरज असल्याचे जाणवते. बचत गटामुळे महिलांना रोजगाराची संधी मिळून त्यातून मिळणाऱ्या उत्पन्नावर त्यांच्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह भागविला जाऊ शकतो. तसेच कुटुंबाला येणाऱ्या वेळोवळी अडीअडचणींचे निराकारण सुध्दा बचत गटातून करता येते. यातून महिला आर्थिक सशक्तीकरणासाठी बचत गट महत्त्वाची भूमिका बजावतो.
·        गटातील सभासद हे स्‍वेच्‍छेने सभासद झालेले असतात.
·        सभासद कमी उत्‍पन्‍न गटातील असल्‍यामुळे ते काटकसर करून बचत करतात. त्‍यामुळे सभासदांची काटकसर वृत्ती जोपासली जाते.
·        सभासद हे नियमित बचत, पतनिर्मिती व कर्ज व्‍यवहार यामुळे आर्थिक देवाण-घेवाणच्‍या बाबतीत सक्षम बनतात. 
·        महिला बचत गटांना जो लाभ होईल त्‍याचे सभासदांना समान वाटप केले जाते.
·        बचत गटाची नियमावली ही स्‍वनिर्मित व सुलभ असावी.
·        स्‍वयंसहाय्यता गटात सभासदांना व्‍यावसायिक प्रशिक्षण व त्‍यांचे सतत प्रबोधन केले जाते.
3) राजकीय वैशिष्‍ट्ये
महिलांना पूर्वी राजकारणात स्थान दिले जात नव्हते, परंतु भारतीय राज्यघटनेनुसार महिलांना राजकारणात 33 टक्के आरक्षण लागू करण्यात आलेले आहे. त्यामुळे महिलांना पुरूषांच्या बरोबरीने राजकीय क्षेत्रात कामगिरी करता येत आहे.   
·    गटात लोकशाहीचे मूल्‍ये जपली जात असून गट सक्षम होतात.
·    प्रत्‍येक सभासदाला नेतृत्‍व करण्‍याची संधी मिळते. त्‍यामुळे सभासदांमध्‍ये नेतृत्‍व गुण विकसित होतात.
·    गटात सर्व समान असून राजकीय प्रभाव व धार्मिक दडपणास गट बळी पडत नाही.
·    स्थानिक स्वराज्य संस्थेतील राजकारणात महिलांचा सहभाग वाढत आहे.
4) व्यावसायिक वैशिष्‍ट्ये
स्‍वयंसहाय्यता बचत गटाची निर्मिती केल्यामुळे महिलांना एकत्रित येऊन स्वयंरोजगार करण्याची संधी मिळत आहे. त्यामुळे त्यांचे व्यवसायातील धाडस व कार्यक्षमता वाढत आहे. तसेच महिलांचे कुटुंबाला आर्थिक लाभ मिळत आहे. त्यामुळे आजची स्त्री ही व्यावसायिक बनत चाललेली आहे. तसेच पुरूषांच्या बरोबरीने ती सुद्धा उद्योग व व्यवसाय करू शकत हे सिद्ध होत आहे.
·        महिलांचे व्यावसायिक कौशल्य व धाडस वाढत आहे. 
·    महिलांना व्यवसाय व लघु उद्योग करण्यासाठी शासकीय स्तरावरून प्रशिक्षण दिले जाते.
·        गटांना कमी व्याजदरात राष्ट्रीयकृत बँकेकडून कर्ज पुरवठा केला जातो.
·   अल्पशा व्याजदरात जिल्हा उद्योग केंद्र व खादी ग्राम उद्योगाकडून कर्ज सुलभपणे दिले जाते.
·        महिलांच्या उद्योग करण्याच्या क्षमतेनुसार नाबार्डकडून कर्ज उपलब्ध केले जाते.
·        उत्पादित मालाची शासकीय स्तरावरून विक्री केली जाते.
बचत गटाद्वारे करता येणारे उद्योग व व्यवसाय 
महिला आर्थिक सशक्तीकरणासाठी बचत गटाची गरज जास्त असल्यामुळे महिलांना उद्योग वा व्यवसाय करता यावे म्हणून शासनाने विविध योजना कार्यान्वित करून रोजगार उपलब्ध केला आहे.  
अ. व्यवसाय देणारे उद्योग
·        किराणा दुकान चालविणे
·        हॉटेल चालविणे
·        विमा सेवा केंद्र चालविणे
·        रसवंती गृह चालविणे
·        लाँड्री व्यवसाय
·        मोबाईल दुरूस्ती
·        शुश्रुषा सेवा
·        पाळणघर चालविणे
ब. शेतीपूरक व्‍यवसाय
·        कुक्कुटपालन
·        शेळी व मेंढीपालन  
·        दुग्धोत्पादन/ दुग्धजन्य पदार्थ
·        इमू पालन  
·        मशरुम शेती
·        रेशीम उद्योग
·        मत्स्यशेतीव्यवसाय
·        कृषि पर्यटन उद्योग
·        पशुखाद्य निर्मिती
·        गांडूळ खत प्रकल्प
·        पापड व लोणचे तयार करणे
·        मसाले तयार करणे
·        औषधी वनस्पती लागवड
·        फळ प्रक्रिया उद्योग  
·        बेकरी उद्योग
·        टोमॅटोन सोयास्वॉस बनविणे
·        वन उत्पादने जमा करणे
·        रोपवाटिका
·        फूलशेती
·        ग्रामीण माती परीक्षक
·        कंत्राटी शेती
·        कृषिसेवा केंद्र चालविणे
क. आधुनिक यंत्राद्वारे उद्योग
·        शेवया मशीन
·        मिनी दाळ मिल 
·        चटणी कांडप यंत्र           
·        बायो डि‍झेल प्रोसेसर
·        एक्‍सपिलर
·        खवा तयार करण्‍याची मशीन
·        पापड लाटण्‍याची मशीन
. इतर लघु उद्योग
·        सोंर्दर्यालंकार तयार करणे
·        मेणबत्ती तयार करणे
·        पेपर प्लेट तयार करणे
·        परफ्यूम तयार करणे
·        अगरबत्ती तयार करणे
·        लाकडी खेळणी तयार करणे
·        रेडिमेड गारमेंट तयार करणे
·        झाडू तयार करणे
·        फर्निचर तयार करणे
·        कोल्ड्रींक्स तयार करणे
बचत गटासाठी शासकीय कल्याणकारी योजना             
उद्योजकताप्रेरणा अभियानात महिलांना बचतगटांचे महत्त्व, बचत गटांना येणाऱ्या समस्या, बचतगटांमार्फत करता येणारे उद्योग, शासकीय योजना, विविध कर्ज योजना आदी विषयांवर ऊहापोह केला जातो. महिलांना एकजूटी उभे राहण्यास प्रेरित करण्यात येते. उद्योजकता प्रेरणा अभियानामध्ये निवडलेल्या महिलांना व बचतगटांना उद्योजकता प्रशिक्षण कार्यक्रमामध्ये प्रशिक्षित केले जाते. या प्रशिक्षणांत महिलांना, उद्योग कसा सुरू करावा, प्रकल्प अहवाल कसा बनवावा, बाजारपेठ सर्वेक्षण कसे करावे, विपणन शास्त्र, विविध शासकीय योजना, कर्ज योजना आदि विषयांवर सखोल मार्गदर्शन केले जाते, तसेच त्यांना विविध वस्तु बनविण्याचे प्रशिक्षण व सराव दिला जातो. या प्रशिक्षणात अनेक वेळा संस्था शासकीय यंत्रणेचे सहाय्य घेते. केवळ प्रशिक्षण देऊन महिला स्वयंरोजगार सुरू करतील अशी आशा बाळगणे योग्य नसते, त्या साठी सतत पाठपुरवठा लागतो, महिलांना साथ देण्याची गरज असते, त्यांना येणाऱ्या छोट्या मोठ्या समस्येंवर मात करण्यासाठी  सदर संस्था सहकार्य व मदत करते.
अ. शासनाच्‍या तरतुदी
1) माविमशी सलग्‍न योजना (SGSY)                     
सुवर्ण जयंती ग्रामस्‍वरोजगार योजना, केंद्र सरकार संचलित योजना, ग्रामीण विकासयंत्रणेद्वारे राबविली जाते. ही योजना 1999 साली सुरू करण्‍यात आली. माविममार्फत योजना 2001 पासून चालविली जाते. 31 ग्रामीण जिल्‍ह्यात फक्‍त महाराष्‍ट्रातील ही योजनातून चालू आहे.
2) रमाई महिला सक्षमीकरण योजना (SCP)
सामाजिक न्‍याय विभागा मार्फत योजना राबविली जाते. या योजनेतून लिंग समभाव, कार्यात्‍मक साक्षरता, उद्योजकतामार्फत योजना अंमलात आणली जाते. महाराष्‍ट्रातील 33 जिल्‍ह्यात ही योजना यशस्‍वीपणे राबविली जाते. सहयोगिनी व सेवाभावी संस्‍था मार्फत बचतगटामार्फत गटांची स्‍थापना करून गटांची बचत, कर्ज व व्‍यवसाय सुरू झाले.
3) आदिवासी विकास प्रकल्‍प (TSP)
आदिवासी विकास विभागा मार्फत 8 जिल्‍ह्यासाठी योजना मंजूर करण्‍यात आली. नाशिक, नंदूरबार, ठाणे, चंद्रपूर, गडचिरोली, गोंदिया, अमरावती व यवतमाळ जिल्‍ह्यांचा समावेश आहे. आदिवासी महिलांच्‍या उन्‍नतीसाठी ही योजना आहे. बचगट स्‍थापन करणे व त्‍यांच्‍याकडून बचत करून घेणे. योग्‍यतेनुसार शासकीय /खाजगी नोकरी मिळविण्‍यासाठी सहाय्य. आदिवासी उमेदवारांना स्‍पर्धा परीक्षा पूर्व तयारी मार्गदर्शन व्‍यवसाय संधी 1000 रूपये प्रति महा विद्यावेतन अशा विविध सेवा दिल्‍या जातात. नोकरी करिता नवनोंदणी निमशासकीय आस्‍थापने विद्यावेतनावर 6 महिने संधी उद्योजकांसाठी सुविधा, आदिवासी उमेदवारांना शासकीय नोकरीकरिता स्‍पर्धा, परीक्षापूर्व तयारी मार्गदर्शन व प्रशिक्षण सुविधा प्रतिमहा रू. 1000/- विद्यावेतन, नाव नोंदणी केलेल्‍या उमेदवारांना रोजगार व स्‍वयंरोजगार तंत्रकरिता घडविण्‍यासाठी लायब्ररी सुविधा इ.
4) तेजस्‍वीनी महाराष्‍ट्र ग्रामीण महिला सक्षमीकरण कार्यक्रम (TSP)
तेजस्वीनी अभियान प्रामुख्‍याने नागरी व ग्रामीण स्त्रियांना विशेषकरून अनुसूचित जाती, जमातीच्‍या स्त्रियांना तसेच कुटुंब प्रमुख महिला, विधवा, घटस्‍फोटित, परित्‍क्‍यता, भूमीहीन शेतमजूर महिलांसाठी कार्यरत आहे. बचत गटासाठी दोन पातळीवर आधार आवश्‍यक असतो. पहिली पातळी म्‍हणजे सुयोग्‍य व्‍यवस्‍थापन व हिशोब तसेच सुयोग्‍य सामाजिक व आर्थिक विकास कार्यक्रम दुसरी पातही म्‍हणजे अशी संघटनात्‍मक भांडवलवृद्धी प्रशिक्षण बॅंक समन्‍वय मविमनेद्विस्‍तरीय स्‍वीकारून समाज संचलित सहाय्यत केंद्रे स्‍थापन करण्‍याची स्‍वीकारली आहे. CMR हा 150 ते 200 बचतगटांचा समूह (फेडेरशन) असतो. 20-25 कि.मी. परिसरातील 20 गावांचा असतो. आपल्‍या कार्यक्षेत्रातील बचतगटांना प्रशिक्षण, व्‍यवस्‍थापन उद्योजकतायातून अ वर्ग बचत गट बनविण्‍यासाठी प्रयत्‍न असतात.
ब. विविध शासकीय संस्था
1) नाबार्ड    
राष्ट्रीय कृषि आणि ग्रामीण विकास बँक (नाबार्ड) हे ग्रामीण भागात स्वयंसहाय्यता बचत गट स्थापन करण्यासाठी स्वयंसेवी संस्थांची मदत घेतात. स्वयंसेवी संस्था ह्या बचत गट स्थापन करतात, त्यासाठी नाबार्डकडून त्यांना आर्थिक व प्रशिक्षण विषयक सर्व सहकार्य मिळत असते. थोडक्यात ग्रामीण भागामध्ये नाबार्ड ही संस्था स्वयंसहाय्यता बचत गट हे स्वयंसेवी संस्थांच्या माध्यमातून स्थापन करते. तसेच बचत गटाच्या माध्यमातून महिलांनी उत्पादित केलेल्या मालाला बाजारपेठ मिळवून देण्यासाठी जिल्ह्याच्या तसेच मोठया शहरांच्या ठिकाणी उत्पादित मालाची प्रदर्शने भरवून त्या प्रदर्शनामधून महिलांचा आर्थिक मदत होते.
2)  माविम  
महिला आर्थिक विकास महामंडळ मर्यादित (माविम) ही संस्था ग्रामीण भागात तसेच शहरी भागात महिलांचे स्वयंसहाय्यता बचत गट स्थापन करते. या कामामध्ये माविमला त्यांनी नेमलेल्या स्वयंसेवी संस्थांसुद्धा मदत करतात. विशेष म्हणजे तालुका कार्यक्षेत्रात सहयोगिनींच्या मार्फत बचत गटांची स्थापना व गटांना प्रशिक्षण देण्यात येते. बचत गटातील महिलांना स्वयंरोजगारासाठी स्वर्ण जयंती ग्राम स्वयंरोजगार योजना, सुवर्ण जयंती शहरी रोजगार योजना, कामधेनू योजना तसेच केंद्र शासन पुरस्कृत स्वयंसिद्धा योजना यामध्ये माविमकडून मदत होते. बचत गटातील महिलांसाठी प्रदर्शन व मेळावे, महिला जाणीव जागृती कार्यक्रम राबविले जातात. तसेच बचत गटांना वित्त सहाय्य मिळवून देण्याकरिता प्रस्तावांची छाननी करून ते प्रस्ताव राष्ट्रीय महिला कोष यांच्याकडे सादर केले जातात.
3) नगरपरिषद प्रशासन संचालनालय 
महानगरपालिका तसेच नगरपालिका क्षेत्रातील दारिद्रय रेषेखालील तसेच मागासवर्गीय महिलांसाठी नगरपरिषद प्रशासन संचालनालयातर्फे महिलांचे स्वयंसहाय्यता बचत गट महानगरपालिका तसेच नगरपालिका क्षेत्रात स्थापन केले जातात. बचत गटांतील महिलांना शासनाच्या सुवर्ण जयंती शहरी रोजगार योजनेमध्ये स्वयंरोजगारासाठी कर्ज तसेच प्रशिक्षण सुद्धा दिले जाते. शहरी भागामध्ये स्थापन झालेल्या बचत गटांनी उत्पादित केलेल्या वस्तूंना बाजारपेठ मिळवून देण्यासाठी प्रदर्शने आयोजित केली जातात.
4) ग्रामीण विकास विभाग 
ग्रामीण भागामध्ये दारिद्रय रेषेखालील तसेच अपंग, मागासवर्गीय, महिला यांच्या आर्थिक व सामाजिक उन्नतीसाठी ग्रामीण विकास विभागाने स्वयंसहाय्यता बचत गट स्थापन करण्याचा उपक्रम सुरू केलेला असून जिल्ह्याचे प्रकल्प संचालक व गट विकास अधिकारी तसेच स्वयंसेवी संस्था यांच्या माध्यमातून बचत गट स्थापन केले जातात. ग्रामीण भागातील बचत गटातील महिलांनी उत्पादित केलेल्या वस्तूंना बाजारपेठ मिळवून देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या माध्यमातून प्रदर्शने आयोजित केली जातात. तसेच बचत गटातील सभासदांना प्रशिक्षण व स्वयंरोजगारासाठी कर्ज दिले जाते.
क. महिलांसाठी विविध शासकीय योजना  
महाराष्ट्र राज्याने 1994 मध्ये महिला धोरण जाहिर केले. दर तीन वर्षानी या धोरणाचा व त्यातील कार्यक्रमाचा आढावा घेऊन त्यात काही बदलही केले. महिला सक्षम करण्यासाठी राज्यात काही निधी उपलब्ध केला आहे. 
1  1.   आरोग्य सुधारणा कार्यक्रमाखाली
·        मातृत्व अनुदान योजना
·        सावित्रीबाई फुले कल्याण योजना
·        खाजगी स्त्री रोग कल्याण योजना
    2.   ग्रामीण भागात अकुशल महिलांना व्यवसाय
·        फलोत्पादन प्रक्रिया करणे
·        फळे व भाजीपाला सुकवणे 
·        भरतकाम
·        कॉम्प्युटर                
·        टंकलेखन                            
·        लघु लेखन               
·        बाहुल्या तयार करणे                        
·        कुत्रे व खेळणी तयार करणे
    3.   रोजगारा संबंधीत व्यवसाय
·        कॉम्प्युटर    
·        नर्सिंग  
·        आय.टी.आय.कोर्स  
·        टेलिफोन ऑपरेटर
    4.   आर्थिकदृष्टया दुर्बल महिलांना सहाय्य
·        भाजीपाला  
·        फळाचे दुकान          
·        रस उद्योग
    5.   इतर योजना
·        सुवर्ण जयंत्ती शहरी रोजगार योजना
·        स्वयंसेवी संस्थासाठी अर्थसहाय्य योजना
·        महिला शिक्षणासाठी योजना
·        बालीका विकास योजना
·        बायोगॅस प्लँट करता योजना
·        कृषि विषयक साधन सामुग्री विकास
·        अन्न प्रक्रिया केंद्र उभारणी
·        दाळी भरडणे योजना
·        महिला काथ्या कारागिरी सहाय्य
·        काजू प्रक्रिया योजना
    6.   देवदासी पुर्नवसन योजना 
    7.   अपातग्रस्त महिलांसाठी इंदिरा गांधी महिला संरक्षण योजना 
    8.   बालिका समृद्धी योजना
बचत गटामुळे होणारे फायदे
महिला आर्थिक सक्षम व सशक्तीकरणासाठी महिला बचत गटाची गरज अधिक आहे. बचत गट स्थापन केल्यामुळे महिलांना कोणकोणते फायदे होतात ते पुढील प्रमाणे: 
·     समविचारी महिला एकत्र आल्यामुळे महिलांच्या कला व गुणांना वाव मिळत आहे.
·     महिला बचत गट तयार केल्यामुळे महिलांना स्वयंरोजगार मिळत आहे.
·     महिलांचे उद्योगातील धाडस व कार्यक्षमता वाढत आहे.
·     महिलांना व्यवसायातील भाग भांडवल उपलब्ध होत आहे.
·     महिलांना राष्ट्रीयकृत बॅंकींग क्षेत्रातील व्‍यवहाराची माहिती मिळत आहे.
·     बचत गटामुळे महिला लघुउद्योग व स्वयंरोजगार करून सक्षम होत आहेत.
·  स्‍त्री दृष्‍टीकोनाबाबत पुरूषांच्‍या मानसिकेतत बदल होत आहे. त्यामुळे त्यांचा कुटुंबातील दर्जा वाढत  आहे.
·     बचत गटामुळे महिलांचे उद्योग वा व्यवसायातून आर्थिक सशक्तीकरण होत आहे.
अशाप्रकारे महिलांना बचत गटातून आर्थिक दृष्ट्या सक्षम करून त्यांचे आर्थिक सशक्तीकरणास चालना देता येऊ शकते. महिला सक्षमीकरणासाठी विविध शासकीय योजनांची तरतूद करून त्याची अंमलबजावणी प्रशासकीय यंत्रणेकडून होत असते. त्यामुळे महिलांना अशा योजनांची माहिती मिळावी, त्यांना त्यांच्या क्षमतेनुसार उद्योग करता यावा, व्यवसायासाठी भागभांडवल उपलब्ध व्हावे, व्यवसाय करण्यासाठी प्रशिक्षणाची व्यवस्था करण्यात यावी, उत्पादित मालाला योग्य बाजारपेठ उपलब्ध व्हावी आदी उद्दिष्टांचा शासनाने विचार केल्यामुळे महिला बचत गट निर्मिती व त्यातून निर्माण होणारे उद्योग वा व्यवसाय यामुळे एक बाब निश्चित होते की, महिलांना या व्यवसायातून आर्थिक सक्षम होऊन त्यांचे सशक्तीकरण होताना दिसून येत आहे.  
संदर्भ ग्रंथ
1.  मुलायणी एम.यु- (2006)- महिला स्‍वयंसहाय्यता बचत गट, डायमंड पब्किकेशन, पुणे, 41-47
2.    मुलायणी एम.यु. अल्‍पबचत नियोजन (बचत गट), पान क्र. 150-242
3.  दांडेकर लक्ष्‍मण व इतर, स्‍वयंसहाय्यता बचत गट प्रेरक व प्रेरिका प्रमाणपत्र शिक्षणक्रम, य.च.म.मु.वि., नाशिक, पृ. 3-54
4.     स्वयंसहाय्यता गट विकासासाठीची साधने व समन्वय पान क्र. 197 ते 211
5.   बचत गटातून कृषि उद्योजक, कृषिभूषण वि.ग. राऊळ, फेब्रुवारी 2017, सुविधा प्रकाशन, सोलापूर, पृ. 96-109
6.     www.shg’s.com
7.   Progress of SHG-Bank Linkage in India, NABARD, various issues; and Status of Micronance in India, NABARD, various issues.
 
लेखक : प्रा. गोविंद श्री. अंकुश, सहयोगी प्राध्यापक, आदित्य कृषी महाविद्यालय बीड
 शब्‍दांकन : किशोर ससाणे, लातूर
(टीप :- सदर लेख हा कॉपीराईट, ट्रेड सिक्रेटस् Act खाली संरक्षित आहे कृपया याची नोंद घ्यावी. कायद्याचे उल्लंघन केल्यास आपल्यावर Copyright Act कायदेशीर कारवाई होऊ शकते. लेखक जेव्हा लेख लिहित असतो तेव्हा तो स्वतःचे ज्ञान आणि विविध भाषेतील लेख, वृत्तपत्रीय लेख, पुस्तके, मासिके, साप्ताहिके, संकेतस्थळे, इ. वरील माहिती वाचून, समजून त्यावर आपल्या स्वत:च्या भाषेत संकलन करून तो लेखाच्या स्वरूपात मांडत असतो. त्या लेखावर मूळ लेखकाचे अधिकार अबाधित असतात.)

close

Subscribe Now

Please check your email & confirmation completed

Manjara Urnan Nidhi Ltd, Latur

5 thoughts on “महिला आर्थिक सशक्तीकरणासाठी बचत गटाची गरज

Leave a Reply

%d bloggers like this: